Bartholin bezleri, vajina girişinin 4 ve 8 yönünde yer alan iki küçük bezdir. Görevi, cinsel ilişki sırasında kayganlaşmayı kolaylaştıran sıvı üretmek. Bu bezlerin kanalları tıkanırsa sıvı geride birikir ve kist oluşur. NIH himayesindeki hasta bilgilendirme veritabanı MedlinePlus (2023), bu kistin üreme çağındaki kadınlarda sık olduğunu belirtir. Yaşam boyu görülme sıklığı yaklaşık %2 olarak tahmin edilir. Kistlerin büyük çoğunluğu iyi huyludur; bazıları ağrısız olduğu için kişi hiç fark etmez. Risk esas olarak kistin enfekte olup apseye dönüşmesinde ortaya çıkar. Bu yazıdaki doğal yöntemler, apse gelişmemiş kistlerde rahatlama sağlamak ve boşalmayı desteklemek içindir. Enfeksiyon bulgusu varsa, sıcak oturma banyoları antibiyotik veya drenajın yerini tutmaz.
Nedenler
Bartholin kisti, bez kanalının daralması veya tamamen kapanması sonucu salgının birikmesidir. En sık altta yatan neden tam olarak bilinmez; anatomik yatkınlık, geçirilmiş enfeksiyon ve travma en çok üzerinde durulan mekanizmalardır. Kanalın çıkışındaki mukus tıkacı kalınlaşınca sıvı birikir ve kese zamanla büyür. Yüzeysel bir vajinal enfeksiyon ya da doğum sırasında oluşan küçük yırtıklar bile kanal dokusunda yara izi bırakarak akışı engelleyebilir.
Yaş en belirgin risk faktörüdür. Kist ve apseler çoğunlukla 20-30 yaş arası kadınlarda görülür, menopoz sonrasında ise belirgin bir artış nedeni yoktur. Bazı araştırmalar, gonore ve klamidya gibi cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların bez kanalında ödem yaparak tıkanmayı tetikleyebileceğini öne sürer. Ancak bu ilişki tutarlı bulunmadığı için doğrudan cinsel hastalık kisti demek yanıltıcı olur.
Kist enfekte olduğunda apseye dönüşür. Apsedeki bakteriler çoğunlukla vajinal florada zaten bulunan anaerobik türler, Escherichia coli ve enterokoklardır. Cinsel yolla bulaşan Neisseria gonorrhoeae veya Chlamydia trachomatis de kültürde saptanabilir, ama bu ajanlar olmadan da apse gelişebilir. Enflamasyon arttıkça şişlik ısınır, kızarır ve ağrı hat safhaya çıkar. Dokunun içindeki basınç yükselmesi bazen kistin kendiliğinden boşalmasını sağlar; ancak bu boşalma çoğu zaman eksik kalır ve şişlik tekrarlar. Kanalın kronik iltihabı duvar kalınlığını artırabilir; bu da kistin kendi etrafında kapsül yaparak daha kalıcı hale gelmesine neden olur. Bartholin bezi kanseri, kist nedeniyle yapılan incelemelerde %1'den daha az görülür ve genellikle 40 yaş sonrası kadınlarda ortaya çıkar.
Belirtiler
Küçük bir Bartholin kisti vajina girişinin yan tarafında, deri altında ele gelen bilye gibidir. Tek taraflı olması tipiktir; ancak her iki bez de tıkanabilir. Kist genellikle ağrısızdır ve muayene sırasında tesadüfen fark edilir. Boyut 1 cm'yi geçtiğinde dolgunluk hissi ortaya çıkar; 3-5 cm'e ulaştığında ise otururken baskı, yürürken rahatsızlık ve ilişki sırasında ağrı olabilir. Bölgede uzun süre kalıcı bir ağrı varsa, pelvik bölgedeki başka kronik ağrı nedenlerini de akla getirir. Örneğin pelvik konjesyon sendromu ayakta uzun süre kalınca artan kasık ağrısı yapar; bununla ilgili Pelvik Konjesyon Sendromu yazımız, farklı rahatsızlıkları ayırt etmenize yardımcı olabilir.
Kist enfekte olursa apse tablosu gelişir. İlk belirti genellikle birkaç saat içinde artan şiddetli ağrıdır. Yüzeydeki deri gerilir, parlar ve bölge dokunmaya aşırı duyarlı hale gelir. Apse varlığında elle bastırmak tehlikelidir; basınç enfekte materyali daha derin dokulara itebilir.
Apseyle ilişkili belirtiler şunlardır:
- Birkaç saat içinde hızla büyüyen, hassas ve sert şişlik
- Şişlik üzerinde kızarıklık, sıcaklık hissi ve parlak görünüm
- Ateş, titreme, kasık ağrısı ve yorgunluk
- Sarımsı-yeşil akıntı; bu genellikle kistin kendiliğinden boşalmaya başladığını gösterir
4 santimetrenin altındaki ağrısız bir kistte acil müdahale gerekmez. Buna karşın 40 yaşından sonra yeni ortaya çıkan, sert ve düzensiz yüzeyli kitlelar ve kanlı vajinal akıntı varlığında hekim değerlendirmesi şarttır. Bu bulgular çoğunlukla iyi huylu nedenlerden kaynaklansa da, malignite ayrımı yapılmalıdır.
Doğal Çözümler
İlk basamak, kistin basıncını azaltmak ve boşalmayı desteklemektir. Ilık oturma banyoları bunun en doğrudan yoludur ve yüzyıllardır perineal bakımda kullanılır. ACOG'un 2021'de güncellenen hasta bilgilendirme materyali, bu uygulamayı ağrıyı hafifletmek için önerir. Ancak önerinin arkasındaki klinik veri zayıftır; çoğu kadın doğumcu, yöntemin kisti küçülttüğüne değil, rahatlattığına vurgu yapar.
- Günde 3-4 kez ılık suda 15-20 dakika oturun. Su sıcaklığı 36-40°C arasında olmalı; cildi yakmayan, sadece rahatlatıcı bir sıcaklık yeterlidir.
- Banyo suyuna sabun, şampuan, banyo köpüğü veya tuz eklemeyin. Kimyasal katkılar hassas bölgede tahrişi ve şişliği artırabilir.
- Banyo sonrası bölgeyi temiz bir havluyla bastırarak kurulayın. Islak kalan bölge, ciltte maserasyon denilen yumuşamaya ve bakteri üremesine zemin hazırlar.
- Dar kıyafetlerden kaçının; pamuklu, geniş ve kuru iç çamaşırı tercih edin. Sentetik kumaşlar sürtünmeyi ve nemi artırır.
- Kisti elle sıkmayın, iğneyle delmeyin veya kalın bir merhemle örtmeyin. Kapalı kalan apse, enfeksiyonun daha derin dokulara yayılmasına neden olabilir.
Bu uygulamayla 48-72 saat içinde belirgin rahatlama beklenir. Kist bu sürede açılmaz, ağrı artar veya ateş gelişirse doğal yöntemlere devam etmek risklidir. Bu aşamada tıbbi drenaj ve gerekirse antibiyotik kararını hekim vermelidir.
Bitkisel Tedaviler
Bartholin kistine özel bitkisel tedavi araştırmaları neredeyse yok denecek kadar az. Bu yüzden aşağıdaki bitkileri önerirken sizi yanlış umutlara sevk etmek istemiyoruz. Seçimlerimiz, sıcak yara bakımı, enflamasyon kontrolü ve immün destekle ilgili geniş literatüre dayanıyor; kisti doğrudan yok ettiklerine dair kanıt bulunmuyor.
Papatya (Matricaria chamomilla)
Papatyanın yatıştırıcı özelliği, cilt bariyerini destekleyen bisabolol ve kamazulen bileşenlerinden gelir. Oturma banyosuna eklemek için 1 litre kaynar suya 3-4 yemek kaşığı kuru papatya çiçeği koyun, 10 dakika demleyin ve süzün. Haftada 2-3 kez, 15 dakikalık banyo yapmak, bölgedeki tahrişi azaltabilir. Papatya polenine alerjisi bilinenlerde bu uygulama kaşıntıyı artırabilir; hamilelikte yüksek dozda oral kullanım önerilmez, ancak topikal banyo genellikle düşük risk taşır.
Nergis (Calendula officinalis)
Nergis, yara iyileşmesini hızlandıran geleneksel bir bitkidir; laboratuvar ortamında cilt hücrelerinin hareketini uyardığını gösteren eski çalışmalar vardır. Kist üzerine ince bir tabaka halinde sürülen yüzde birlik nergis merhemi, günde 1-2 kez kullanılabilir. Her kullanımdan önce bölgeyi ılık suyla yıkayıp kurutun. Açık yara veya apse varlığında merhem kullanmayın; yağlı baz enfeksiyonu kapalı tutabilir. Calendulaya bilinen bir alerji nadirdir, ama ilk kullanımda 10 dakika bekleyip cildi gözlemleyin. Hamilelik ve emzirme döneminde topikal kullanımı düşük dozlarda genellikle güvenli kabul edilse de, tıbbi dozlarda uzun süreli kullanımdan kaçının.
Ekinezya (Echinacea purpurea)
Ekinezya, üst solunum yolu enfeksiyonlarında etkisini inceleyen birçok çalışmanın bulunduğu bir bitkidir. Sonuçlar karışık: Bazı derlemeler semptom süresini yarım gün kısaltabildiğini söylerken, diğerleri plasebodan fark bulamıyor. Bartholin apsesinde antibiyotik yerine kullanmak doruktan yoksundur ve kistin enfekte olduğu düşünülüyorsa önleyici olarak önerilmez. Tentür formunda günde 3 kez 2-4 mL, akut enfeksiyonlar için yaygın bir dozdur; bu miktarı 7-10 günü aşmayın. Otoimmün hastalığı olanlar ve bağışıklık baskılayıcı kullananlar ekinezyadan kaçınmalı, hamilelik döneminde ise hiçbir formu önerilmez.
Zerdeçal (Curcuma longa)
Zerdeçalın aktif maddesi kurkumin, enflamasyonla etkileşen geniş bir moleküler ağa sahiptir. NCCIH'in 2020'de güncellediği bilgi sayfası, kurkuminin iltihap göstergelerini azaltabileceğine dair bazı sonuçların olduğunu ama kesin bir tavsiye için kanıtın yetersiz olduğunu belirtir. Kısa süreli kullanımda 200 miligramlık kurkumin kapsülü günde 2 kez alınabilir. Karabiber ile birlikte almak emilimi artırır. Kan inceltici kullananlar ve safra kanalı tıkanıklığı olanlar zerdeçaldan uzak durmalıdır. Hamilelikte yüksek doz kurkumin uterus kasılmalarını uyarabilir; bu nedenle gıda dışı dozlarda kullanılmamalıdır. Vücuttaki düşük düzeyli sürekli enflamasyonun etkilerini ve doğal yönetimini anlattığımız Kronik Enflamasyon yazımız, bu bitkinin bağlamını genişletir.
Önleme
Bartholin kistini tamamen önlemek mümkün değildir; nedenleri çoğu zaman bilinmez. Yine de kanalın tıkanmasına yol açan tahriş ve enfeksiyon faktörlerini azaltmak riski dengelemeye yardımcı olabilir. Hijyen kurallarının buradaki rolü küçük ama anlamlıdır. Tuvalet sonrası önden arkaya silmek, perianal bölgeden vajinaya bakteri taşınmasını azaltır. Aynı şekilde iç çamaşırının gün içinde kuru kalması, bakteri üremesini yavaşlatır.
Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların kist oluşumundaki payı tam netleşmemiş olsa da, güvenli cinsellik uygulamak genel vajinal sağlığı korur. Yeni partnerle kondom kullanmak, gonore ve klamidya gibi bez kanalını tahriş edebilecek mikroorganizmaların geçişini engeller. Düzenli jinekolojik muayene, kist oluştuğunda küçük bile olsa takip edilmesini mümkün kılar. Düzenli muayene ayrıca 40 yaş sonrası gelişen kitlelerde kanser endişesini erken çözmenin de en güvenli yoludur.
Kendi kendine kontrol, vajina girişinde yeni bir şişlik fark etmenin en pratik yoludur. Ayda bir kez, el aynasıyla genital bölgeye bakmak ve normal durumu öğrenmek yeterlidir. Tekrarlayan kistler için sürekli oturma banyosu yapmak cildi kurutur ve tahriş eder; bu yüzden koruyucu olarak düşünülen uygulamaları günlük değil, kist aktifken yapmak daha doğrudur.
