Anal kaşıntı, hastaların doktora söylemekte en çok zorlandığı ama proktoloji polikliniklerinde en sık duyulan şikayetlerden biri. Klinik derlemelerde toplumun yaklaşık %1 ila %5'inde görüldüğü tahmin ediliyor ve 40 yaş üstünde biraz daha sık karşımıza çıkıyor. Can sıkıcı kısmı şu: çoğu kişi sorunu 'temizlik eksikliği' sanıp daha sert sabunlar, daha sık duş ve daha fazla ıslak mendille çözmeye çalışıyor. Bu çaba tabloyu genellikle düzeltmiyor, derinleştiriyor. Perianal deri ince, yağ tabakası zayıf ve gün boyu neme maruz kalan bir bölge; üstüne parfümlü ürünler eklenince bariyer çöküyor ve kaşıntı kronikleşiyor.
Burada pruritus ani'yi uzatan altı yaygın hatayı, kaşıntıyı taklit eden durumları ve gerçekten işe yarayan doğal bakım adımlarını anlatıyorum. Kanıtın nerede güçlü, nerede zayıf olduğunu da saklamayacağım.
Nedenler
Anal kaşıntının tek bir nedeni yok ve vakaların önemli bir kısmında, bazı klinik serilerde yarısına yakınında, altta yatan net bir sebep bulunamıyor; buna idiyopatik pruritus ani deniyor. Kalan vakalarda tablo genellikle birkaç küçük faktörün üst üste binmesiyle oluşuyor: biraz sızıntı, biraz nem, biraz tahriş, biraz da kaşımanın kendisi.
Nem ve sızıntı döngüsü
En sık gözden kaçan mekanizma bu. Hemoroid, anal fissür, doğum sonrası sfinkter hasarı ya da sadece yaşla azalan sfinkter tonusu, gün içinde az miktarda dışkı veya mukus sızıntısına yol açıyor. Sen fark etmiyorsun. Ama bölge nemli kalıyor ve deri kaşınmaya başlıyor. Günde 8 saatten fazla oturarak çalışan kişilerde bu daha belirgin. Islaklık arttıkça silme sayısı, silme arttıkça tahriş, tahriş arttıkça kaşıntı artıyor.
Aşırı temizlik ve temas dermatiti
Parfümlü sabun, duş jeli, ıslak mendil, yumuşatıcı ve hatta bazı tuvalet kağıtları kontakt dermatit yapıyor. Bu ürünler derinin asidik yağ bariyerini sıyırıyor, pH'ı yükseltiyor ve kaşıntı eşiğini düşürüyor. Antibakteriyel sabunların daha iyi olduğu fikri de tutmadı: FDA 2016'da 19 antibakteriyel maddeyi reçetesiz el ve vücut sabunlarından çıkardı, çünkü günlük kullanımda enfeksiyonu azalttığına dair yeterli veri yoktu.
Parazitler ve enfeksiyonlar
Kıl kurdu (Enterobius vermicularis) anal kaşıntının klasik gece nedenidir. CDC'ye göre kıl kurdu ABD'de en yaygın bağırsak paraziti ve tahminen 40 milyon kişide bulunuyor; okul çağı çocuklarında yapılan taramalarda oranlar sık sık %10'un üzerine çıkıyor. Evde küçük çocuk varsa akla ilk gelen bu olmalı. Kandida özellikle diyabeti olanlarda ve geniş spektrumlu antibiyotik kullananlarda sık görülüyor. Antibiyotik sonrası ishal eşlik ediyorsa, Cochrane'in 2010 derlemesi probiyotiklerin akut ishal süresini ortalama bir gün kadar kısalttığını gösteriyor; bu da tahriş süresini dolaylı olarak kısaltıyor.
Beslenmenin payı
Kafein, alkol, biber, turunçgil, domates ve çikolata dışkı kıvamını ve asitliğini değiştirerek kaşıntıyı alevlendirebiliyor. Şeker alkolleri ise gözden kaçıyor: Sorbitol intoleransı olan kişilerde sakız ve şekersiz tatlı tüketimi yumuşak dışkı ile sızıntıyı artırıyor, ertesi gün kaşıntı da artıyor. Sorbitol, mannitol ve ksilitol ince bağırsakta tam emilmiyor, kalın bağırsağa su çekiyor.
Altta yatan sistemik durumlar
Diyabet (kandidiyaz ve nöropati riski), hipotiroidi (kabızlık ve ardından sızıntı), sedef hastalığı, liken sklerozus, demir eksikliği ve kronik karaciğer hastalığı bu tabloya eşlik edebiliyor. 50 yaşından sonra ilk kez başlayan inatçı kaşıntıda bu nedenler daha dikkatli taranmalı.
Belirtiler
Anal kaşıntı çoğu zaman anlatması zor bir his: bazen yanma, bazen batma, bazen de 'içeride bir şey var' duygusu. Tipik olarak akşam yatağa girdikten sonra, sıcakta ve terlemede artıyor. Nedeni basit: yatınca bölgedeki kan akımı ve nem artıyor, dış uyaranlar azalıyor ve beyin kaşıntı sinyaline daha çok kulak veriyor. Kaşıma başladıktan sonra döngü hızlanıyor, çünkü kaşımak deriyi çiziyor, sinir uçlarını duyarlı hale getiriyor ve histamin salınımını tetikliyor. Bu kaşıma döngüsünün nasıl kırıldığını Nörodermatit kaşıntı döngüsü yazısında adım adım anlatmıştım.
- Geceleri zirve yapan kaşıntı: uykuya dalmayı geciktirir, gece uyanmalarına yol açar, sabaha doğru kendiliğinden azalır.
- Islaklık veya leke hissi: günde birkaç damla sızıntı bile çamaşırda iz bırakır ve kaşıntıyı besler, çoğu kişi bunu 'ter' sanıp geçer.
- Silme sonrası yanma: bilhassa kafeinli kahve ya da baharatlı yemekten sonraki ilk dışkıda belirgindir.
- Ciltte değişim: sürekli kaşımak deriyi kalınlaştırır ve koyulaştırır (likenifikasyon), bazen küçük çatlaklar ve kanama görülür.
- Ağrıya dönüşen kaşıntı: fissür eklendiğinde dışkılama sırasında keskin ağrı, tuvalet kağıdında parlak kırmızı kan olur.
Bunu hemoroidden ayırmak işe yarıyor çünkü tedavi yönü değişiyor. Hemoroidde şişlik, dolgunluk ve dışkılama sonrası ağrı önde; anal fissürde bıçak gibi keskin ağrı ve az miktarda parlak kan var. Liken sklerozus beyazımsı plaklar ve kağıt gibi incelmiş deriyle, sedef ise sınırları net, gümüşi kabuklu plaklarla kendini gösteriyor. Kıl kurdunda kaşıntı gece yarısına doğru zirve yapar, çocukta burun kaşıma ve huzursuz uyku eşlik edebilir.
Şu durumlarda kendi başına denemeyi bırak ve bir hekime git: makul bir kitle veya şişlik, açıklanamayan kilo kaybı, gece terlemesi, 40 yaşından sonra ilk kez görülen rektal kanama, iyileşmeyen yara, iki haftayı geçen kaşıntı. Çoğu iyi huylu çıkıyor ama proktolojik muayene gerekip gerekmediğine hekim karar vermeli.
Doğal Çözümler
Şunu baştan söyleyeyim: bu işin yarısı krem değil, rutin. Doğru değişiklikler genelde 5 ila 10 gün içinde fark yaratıyor, ama döngü kırılmazsa kremler semptomu sadece bastırıyor. Aşağıdaki adımları aynı hafta içinde başlatabilirsin.
Silme rutinini değiştir
Islak mendil, parfümlü kağıt ve sert silme yok. Ilık suyla yıka ya da ıslatılmış yumuşak bir bez kullan, ardından saç kurutma makinesini düşük ısıda 20-30 saniye tut veya yumuşak havluyla bastırarak kurut. Ovma, fırçalama, kolonya sürme gibi alışkanlıkları bırak. Bölgeyi gün boyu kuru tutmak, kaşıntı şiddetini en hızlı düşüren tek değişiklik.
Bariyer kremi ve soğuk kompres
Çinko oksit içeren pişik kremleri (%10-20 çinko oksit) veya sade vazelin suyun deriyle temasını kesiyor. Sabah ve gece yatmadan önce ince bir tabaka sür, 2-3 hafta devam et. Kaşıntı başladığında kremden daha etkili olan şey soğuk: temiz bir bezi soğuk suyla ıslat, 5 dakika uygula, günde 3 defaya kadar tekrarla. Kaşıma isteği geldiğinde 60 saniye beklemek de sinir uçlarındaki uyarılmayı kesiyor.
Oturma banyosu ve günlük düzen
37-38 derece suda 10-15 dakikalık oturma banyosu, günde bir kez, bir hafta boyunca. Suya bir tutam karbonat eklenebilir; sabun eklemek işi bozar. Sonrasında bölgeyi iyice kurut. Pamuklu, bol kesim iç çamaşırı giy, günde iki kez değiştir, geceleri mümkünse çamaşırsız uyu. Dar pantolon ve sentetik tayt bir süre dolaplarda kalsın.
Üç haftalık beslenme denemesi
Basit bir günlük tut: kaşıntıyı 1-10 arasında puanla, ne yediğini yaz. İlk 2-3 hafta kafein, alkol, acı biber, turunçgil ve domatesi çıkar. Düzelme belirginse 4. haftadan itibaren bunları tek tek geri ekle ve hangisinin sorun olduğunu gör. Aynı dönemde lifi günde 25-30 grama çıkar, suyu 1.5-2 litreye tamamla; sert dışkı ve kabızlık, sızıntıyı ve dolayısıyla kaşıntıyı artıran en yaygın nedenlerden biri. Kaşıntıya dışkılama sırasında keskin bir ağrı eşlik ediyorsa muhtemelen bir fissür eklenmiştir; Anal fissürde işe yarayan bitkiler ve doğal bakım yolları yazısındaki adımlar bu tabloda daha uygun.
Bitkisel Tedaviler
Dört bitkiyle sınırlı tutuyorum, çünkü bu bölgede işe yarayanların listesi kısa. Hepsi tahrişi ve kaşıntıyı azaltmaya yönelik; hiçbiri altta yatan sızıntıyı, fissürü veya paraziti tedavi etmiyor. Parazit varsa önce onu dışlamak gerekiyor.
Papatya (Matricaria chamomilla)
Çay olarak 2-3 gram kuru çiçek (bir tatlı kaşığı) 200 ml 90-95 derece suda 10 dakika kapalı demlenir, günde 2-3 bardak. Oturma banyosu için 5-10 gram çiçeği 1 litre kaynar suda 10 dakika demle, süz, ılık banyo suyuna ekle. Topikal olarak %2-5 papatya ekstraktı içeren krem kullanılabilir. Etkiyi ilk 3-7 günde görmeye başlarsın; ama kanıtın çoğu atopik dermatit ve radyasyon dermatiti çalışmalarından geliyor, anal bölgeye özel kontrollü bir çalışma yok. Avrupa İlaç Ajansı'nın bitkisel monografileri papatyayı hem oral hem topikal kullanım için listeliyor. Papatya, aynısafa ve pelin gibi Asteraceae bitkilerine alerjisi olanlar kullanmasın; varfarin veya benzeri kan sulandırıcı kullananlar hekimine sormalı.
Aynısafa (Calendula officinalis)
Tahriş olmuş deride koruyucu bir film oluşturuyor ve hafif antienflamatuvar etkisi var. %2-5 kalendula ekstraktı içeren merhem veya krem, günde 2-3 kez, 7-14 gün. Kanıt tarafı zayıf: yara iyileşmesi ve dermatit üzerine küçük, çoğu düşük kaliteli çalışmalar var, anal kaşıntıya dair veri neredeyse yok. Yani aynısafayı kanıtlanmış çözüm değil, tahrişi azaltan destek olarak gör. Alerji profili papatyayla aynı. Enfekte görünen, akıntılı veya açık yaralı bölgeye kapalı merhem sürme; nemi hapseder ve tabloyu kötüleştirir.
Hamamelis (Hamamelis virginiana)
Damıtılmış cadı fındığı suyu içeren kremler (%5-10 hamamelis ekstraktı) tanenleri sayesinde kaşıntıyı ve ıslaklık hissini azaltıyor. Günde 2-3 kez, 1-2 hafta. Alman Komisyon E monografilerinde hamamelis topikal kullanım için yer alıyor, Avrupa İlaç Ajansı da benzer bir değerlendirme yapmış durumda. Önemli uyarı: alkol içeren tentür formu bu bölgede yakar, kullanma. Tanen içeriği yüksek olduğu için uzun süreli ve geniş alan kullanımı deriyi kurutup çatlatabilir. Hamilelikte topikal kullanım genellikle güvenli kabul ediliyor, ancak geniş alana uygulamaktan kaçınmak mantıklı.
Melisa (Melissa officinalis)
1.5-3 gram kuru yaprak, 200 ml 80-90 derece suda 5-10 dakika demlenir, günde 2-3 bardak, akşam saatlerinde tercih edilir. Etkisi kaşıntı üzerinden değil, uyku ve gerginlik üzerinden: gece kaşıntısı stres ve uyku bozukluğuyla besleniyorsa 1-2 hafta düzenli kullanımda fark yaratabiliyor. Avrupa İlaç Ajansı monografisi melisayı gerginlik ve uykuya dalmakta güçlük için onaylı kullanım listesine almış. Tiroid ilacı kullananlar iki saat ara bırakmalı ve hekimine danışmalı, çünkü teorik bir etkileşim bildirilmiş; hamilelik ve emzirmede güvenlik verisi sınırlı.
Bu dört bitkinin hiçbiri tek başına yeterli değil. İki hafta içinde belirgin düzelme olmuyorsa bitki listesini uzatmak yerine muayene için randevu almak daha verimli.
Önleme
Kaşıntıyı tamamen önlemek her zaman mümkün değil, ama riski düşüren şeylerin sıralaması net. En çok fark yaratan madde temizlik miktarı değil, nemin kontrolü. İkinci sırada dışkı kıvamı, üçüncü sırada tetik gıdalar geliyor. En altta takviyeler var; burada kanıt en zayıf.
Nemi kontrol etmek pratikte şu demek: tuvalette geçirilen süreyi 5-10 dakikayla sınırla, ıkınma, telefonla oyalanıp oturma. Silmek yerine yıka ve kurut. Günde iki kez çamaşır değiştir, çamaşırları 60 derecede ve yumuşatıcısız yıka. Islak mayoyla veya terli spor kıyafetiyle oturma alışkanlığını bırak. Bu adımlar tek başına vakaların önemli bir kısmında şikayeti belirgin biçimde azaltıyor.
Dışkı kıvamı için günde 25-30 gram lif ve 1.5-2 litre su hedefle; lifi bir hafta içinde yavaş yavaş artır, yoksa gaz ve şişkinlik eklenir. Kabızlık varsa önce onu çözmek gerekiyor, çünkü sert dışkı hem sızıntıyı hem de mikrotravmayı artırıyor.
Altta yatan durumları tedavi etmek listede en üstte olmalı ama en çok atlanan kısım: hemoroid, fissür, diyabet, hipotiroidi ve parazit gibi nedenler düzeltilmeden yapılan bakım rutini geçici rahatlama sağlar. Ayrıca 40 yaşından sonra yeni başlayan kaşıntıda veya ailede kolorektal kanser öyküsü varsa muayeneyi ertelememek gerekiyor. Rutin doğru kurulduğunda şikayetlerin çoğu 2-4 hafta içinde kontrol altına alınıyor.
